Bát quái: 8 quẻ đơn
Bát quái là tám quẻ đơn, mỗi quẻ gồm ba hào âm dương, làm nền cho 64 quẻ kép của Kinh Dịch. Hiểu chúng như một ngôn ngữ biểu tượng để suy ngẫm, không phải để phán số.
Tám quẻ đơn chồng lên nhau thành 64 quẻ Kinh Dịch. Kinh Dịch là triết học cổ để suy ngẫm, không phải lời phán số mệnh.
Bát quái là gì
Bát quái nghĩa là tám quẻ, gọi đầy đủ là tám quẻ đơn của Kinh Dịch: Càn, Đoài, Ly, Chấn, Tốn, Khảm, Cấn, Khôn. Mỗi quẻ có ba hào xếp chồng, đọc từ dưới lên. Người xưa quan sát trời đất, sông núi, sấm gió quanh mình rồi gom lại thành tám hình tượng lớn: Trời, Đầm, Lửa, Sấm, Gió, Nước, Núi, Đất.
Cần hiểu đây là một ngôn ngữ biểu tượng chứ không phải một bảng tiên tri. Tám quẻ giống như tám chữ cái đầu tiên: tự thân chúng đã gợi nhiều nghĩa, nhưng chỉ khi ghép lại với nhau mới thành những câu chuyện phong phú hơn.
Âm dương và hào: viên gạch đầu tiên
Nền của tất cả là hai loại vạch. Hào dương là nét liền, gợi sự chủ động, sáng, cứng, mở ra. Hào âm là nét đứt ở giữa, gợi sự tiếp nhận, tối, mềm, giữ lại. Hai loại này không phân tốt xấu, chúng bổ sung cho nhau, như ngày và đêm trong một ngày làm việc của người nông dân.
Ba hào, mỗi hào có thể liền hoặc đứt, cho 2 x 2 x 2 = 8 tổ hợp. Hào dưới cùng gọi là hào 1, rồi hào 2, hào 3 ở trên. Trong cách nói truyền thống, ba hào ứng với ba tầng Địa, Nhân, Thiên: dưới là đất, giữa là người, trên là trời. Ví dụ Chấn có hào dưới liền, hai hào trên đứt, còn Cấn thì ngược lại, chỉ hào trên cùng liền.
Tiên thiên và Hậu thiên bát quái
Bát quái được xếp thành hai vòng nổi tiếng. Tiên thiên bát quái (gắn với tên Phục Hy) đặt các quẻ thành từng cặp đối nhau: Càn đối Khôn, Ly đối Khảm, Chấn đối Tốn, Đoài đối Cấn. Vòng này thường được dùng để nói về cấu trúc cân đối, hài hòa của vũ trụ.
Hậu thiên bát quái (gắn với tên Văn Vương) xếp lại các quẻ theo vòng vận hành của đời sống: Chấn ở phương Đông ứng với mùa xuân, Ly ở Nam ứng với mùa hạ, Đoài ở Tây ứng với mùa thu, Khảm ở Bắc ứng với mùa đông, bốn quẻ còn lại giữ bốn góc. Vòng Hậu thiên hay được dùng trong phong thủy và đời sống thường nhật. Hai vòng không loại trừ nhau, chỉ là hai cách nhìn một bức tranh.
Từ 8 quẻ đơn đến 64 quẻ kép, và ngũ hành
Khi đặt một quẻ đơn lên trên một quẻ đơn khác, ta có quẻ kép sáu hào: 8 x 8 = 64 quẻ. Quẻ đơn ở dưới gọi là nội quái, quẻ ở trên gọi là ngoại quái. Ví dụ Khảm trên Càn dưới là quẻ Thủy Thiên Nhu, còn Càn trên Khôn dưới là Thiên Địa Bĩ. Mỗi trang về một quẻ đơn trong mục này sẽ nêu vài ví dụ như vậy.
Tám quẻ cũng được gắn với ngũ hành: Càn và Đoài thuộc Kim, Ly thuộc Hỏa, Chấn và Tốn thuộc Mộc, Khảm thuộc Thủy, Cấn và Khôn thuộc Thổ. Ngũ hành ở đây là một lớp ý nghĩa thêm vào, để người học nhớ tính chất và mối quan hệ giữa các quẻ.
Hiểu đúng và dùng đúng
Kinh Dịch là một di sản triết học cổ của phương Đông, được nhiều thế hệ bình chú. Giá trị lớn nhất của nó là cách nhìn mọi việc luôn biến đổi, mạnh rồi sẽ yếu, đầy rồi sẽ vơi, và biết ứng xử hợp thời. Vì vậy các trang này dùng bát quái như chất liệu để suy ngẫm về cách mình đang sống, không dùng để phán số hay kết luận tốt xấu tuyệt đối về một con người.
Gợi ý cách đọc: bắt đầu với tượng và đức của từng quẻ, sau đó đọc phần quẻ kép tiêu biểu, và cuối cùng thử đặt câu hỏi cho chính mình ở mục suy ngẫm. Nếu đang cần một quyết định quan trọng về sức khỏe, tiền bạc hay pháp lý, hãy tham khảo chuyên gia đúng lĩnh vực thay vì trông vào quẻ.
Ý nghĩa từng mục
- Quẻ Càn Càn là quẻ ba hào dương, tượng Trời, đức kiện: mạnh mẽ, bền bỉ, hướng lên.
- Quẻ Đoài Đoài có hai hào dương ở dưới và một hào âm ở trên cùng, tượng đầm nước, đức duyệt: vui vẻ, hòa nhã, biết trò chuyện.
- Quẻ Ly Ly có hào âm nằm giữa hai hào dương, tượng lửa và ánh sáng, đức lệ: bám vào để sáng lên, soi rõ mọi việc.
- Quẻ Chấn Chấn có hào dương ở dưới cùng, hai hào âm đè lên trên, tượng sấm vang, đức động: khởi động, thức tỉnh, bắt đầu một chuyển động mới.
- Quẻ Tốn Tốn có hào âm ở dưới cùng và hai hào dương liền trên, tượng gió, đức nhập: thấm dần, len vào, nhẹ nhàng mà bền.
- Quẻ Khảm Khảm có hào dương nằm giữa hai hào âm, tượng nước sâu và hiểm trở, đức hãm: vượt qua thử thách bằng sự bền bỉ và chân thành.
- Quẻ Cấn Cấn có hào dương ở trên cùng, hai hào âm đỡ bên dưới, tượng ngọn núi, đức chỉ: dừng lại, vững vàng, biết giới hạn.
- Quẻ Khôn Khôn là quẻ ba hào âm, tượng Đất, đức thuận: tiếp nhận, nâng đỡ, nuôi dưỡng.
Hỏi đáp
Bát quái có phải là bói toán không?
Bát quái là nền tảng của Kinh Dịch, vốn là một hệ biểu tượng và triết lý về sự biến đổi. Có người dùng nó để bói, nhưng ở đây chúng tôi trình bày như một công cụ suy ngẫm. Không có quẻ nào quyết định tốt hay xấu cho cả đời bạn.
Vì sao lại đọc hào từ dưới lên?
Theo truyền thống, hào đầu tiên nằm ở dưới cùng, như hạt mầm trồi lên khỏi mặt đất, rồi quẻ lớn dần lên các hào trên. Đọc từ dưới lên giúp thấy được quá trình, từ lúc mới bắt đầu đến lúc chín muồi.
Có cần học thuộc cả 64 quẻ để hiểu bát quái không?
Không cần. Nắm chắc tám quẻ đơn, gồm hình hào, tượng và đức tính, là bạn đã hiểu được phần lớn cách đọc một quẻ kép. Khi gặp quẻ kép, chỉ cần xét quẻ trên, quẻ dưới và mối quan hệ giữa chúng.