Lịch sử Tarot: sáu thế kỷ từ bàn chơi bài đến bàn trải bài

Bài trionfi ở Ý thế kỷ 15: khởi đầu là một trò chơi

Những ghi chép sớm nhất về một bộ bài có thêm dãy lá chủ xuất hiện ở miền Bắc nước Ý vào khoảng những năm 1440. Khi đó người ta gọi chúng là carte da trionfi, tức bài khải hoàn; chữ tarocchi chỉ phổ biến từ đầu thế kỷ 16. Bài bốn chất thông thường đã vào châu Âu từ cuối thế kỷ 14, nhiều khả năng qua con đường buôn bán với thế giới Hồi giáo. Cái mới của tarocchi là thêm hơn hai mươi lá hình ảnh ẩn dụ, đóng vai lá chủ trong một trò chơi ăn nước: lá lớn ăn lá nhỏ, có luật, có tính điểm, giống tiến lên hay tá lả hơn là xem bói.

Những bộ nổi tiếng nhất còn sót lại thường được gọi chung là Visconti-Sforza, vẽ tay cho gia đình công tước cai trị Milan vào giữa thế kỷ 15. Nhiều lá được cho là của họa sĩ Bonifacio Bembo hoặc xưởng vẽ của ông, dùng nền vàng lá. Không bộ nào còn đủ lá; phần còn lại nằm rải rác ở các bảo tàng, thư viện tại Ý và Mỹ.

Điều quan trọng cần nhớ: trong thế kỷ 15 và 16, chưa có tài liệu nào cho thấy người Ý dùng tarocchi để bói. Những hình như Cỗ Xe, Vòng Quay Số Phận hay Cái Chết là đề tài quen thuộc trong hội họa và các đoàn diễu hành thời Phục Hưng, người đương thời nhìn là hiểu, chứ không phải mật mã.

Từ Ý sang Pháp: trò chơi tarot và mẫu bài Marseille

Theo chân các cuộc chiến của Pháp ở Ý cuối thế kỷ 15, bộ bài sang Pháp và Thụy Sĩ. Đến thế kỷ 17 và 18, các xưởng in mộc bản ở Pháp sản xuất hàng loạt một mẫu bài mà ngày nay gọi chung là Tarot de Marseille. Cái tên ấy được đặt về sau; nguồn chính là các bộ của những thợ in như Jean Noblet giữa thế kỷ 17, Jean Dodal đầu thế kỷ 18 hay Nicolas Conver khoảng năm 1760.

Ở mẫu Marseille, 22 lá ẩn chính có hình người, còn các lá số chỉ xếp biểu tượng thành hoa văn như bài tây: lá 7 Kiếm chỉ là bảy thanh kiếm đan nhau, không có cảnh người lén mang kiếm đi. Thứ tự cũng khác vài chỗ, chẳng hạn Công Lý mang số 8 và Sức Mạnh mang số 11. Lá Chàng Khờ không có số; trong trò chơi, nó được đánh ra để khỏi phải theo chất, giống một lá thoát hiểm.

Trò chơi tarot chưa bao giờ biến mất. Ở Pháp ngày nay vẫn có câu lạc bộ và giải đấu, còn ở Áo, Hungary có các biến thể gọi là Tarock, thuần túy là trò giải trí.

Court de Gébelin, Etteilla và huyền thoại Ai Cập

Bước ngoặt đến năm 1781. Antoine Court de Gébelin, một mục sư Tin Lành và học giả người Pháp, viết trong bộ sách Le Monde primitif rằng tarot là tàn tích của một cuốn sách thiêng của các tư tế Ai Cập, gắn với thần Thoth. Cùng tập sách có bài của một tác giả ký tên Comte de Mellet, được xem là một trong những văn bản đầu tiên gợi ý dùng tarot để đoán điềm.

Giả thuyết Ai Cập không có bằng chứng. Thời đó chưa ai đọc được chữ tượng hình; phải đến năm 1822 Champollion mới giải mã, và chưa có văn bản Ai Cập nào nhắc tới thứ gì giống tarot. Ngược lại, nguồn gốc Ý thế kỷ 15 được xác nhận bằng chính những lá bài, sổ sách và thư từ còn lưu giữ. Dù vậy, câu chuyện ấy vẫn được kể lại như sự thật.

Người biến ý tưởng ấy thành nghề là Jean-Baptiste Alliette, lấy bút danh Etteilla, tức tên mình viết ngược. Từ khoảng giữa thập niên 1780, ông xuất bản sách hướng dẫn bói bằng tarot, gán nghĩa cho từng lá ở cả chiều xuôi lẫn chiều ngược, và cho ra đời một bộ bài thiết kế riêng cho việc bói, có lẽ là bộ đầu tiên thuộc loại này. Nhiều cách hiểu về lá bài ngược hôm nay vẫn mang dấu vết truyền thống bói bài Pháp thời ông.

Éliphas Lévi, Kabbalah và Hội Golden Dawn

Giữa thế kỷ 19, Alphonse Louis Constant, người viết dưới tên Éliphas Lévi, nối 22 lá ẩn chính với 22 chữ cái Hebrew, từ đó gắn tarot vào Kabbalah, truyền thống thần bí Do Thái. Trong bộ sách về ma thuật xuất bản khoảng năm 1854 đến 1856, ông xem tarot như một bộ chìa khóa biểu tượng cho triết học huyền bí. Từ đây, tarot rời bàn chơi bài để vào thư phòng giới huyền học.

Năm 1888, Hội Hermetic Order of the Golden Dawn được thành lập ở London. Các thành viên như Samuel Liddell MacGregor Mathers xây dựng một hệ thống tương ứng dày đặc: mỗi lá gắn với một chữ Hebrew, một hành tinh hoặc cung hoàng đạo, một nguyên tố. Để khớp với thứ tự hoàng đạo, họ đổi chỗ hai lá, đưa Sức Mạnh lên số 8 và Công Lý xuống số 11, cách đánh số mà phần lớn bộ bài hiện đại theo. Những liên hệ bạn đọc trong bài Tarot và cung hoàng đạo phần lớn bắt nguồn từ hệ thống này.

Rider–Waite–Smith năm 1909 và Pamela Colman Smith

Năm 1909, nhà xuất bản William Rider & Son ở London phát hành một bộ bài do Arthur Edward Waite, học giả và thành viên Golden Dawn, lên ý tưởng, và Pamela Colman Smith minh họa. Điểm đột phá là cả 56 lá ẩn phụ đều có cảnh người và tình huống, không chỉ xếp biểu tượng. Smith được cho là lấy cảm hứng một phần từ bộ Sola Busca, một bộ tarot Ý cuối thế kỷ 15 hiếm hoi có lá số minh họa; lá 3 Kiếm với trái tim bị ba thanh kiếm xuyên qua có bố cục rất gần một lá trong bộ ấy.

Nhờ minh họa đầy đủ, người mới có thể đoán nghĩa từ hình: 10 Kiếm là người nằm sấp với mười thanh kiếm trên lưng, 9 Cốc là người đàn ông khoanh tay mãn nguyện trước dãy cốc. Vì thế bộ bài trở thành chuẩn mực, và phần lớn sách, khóa học, trang bói online, kể cả các trang lá bài trên nhanso.vn, dùng hệ hình ảnh của nó.

Smith sinh năm 1878, là họa sĩ và nhà thiết kế sân khấu. Bà được trả một khoản thù lao trọn gói, không hưởng phần nào từ việc bộ bài bán chạy về sau, và mất năm 1951 trong cảnh túng thiếu. Suốt nhiều thập kỷ, bộ bài chỉ được gọi là Rider–Waite. Phải từ khoảng cuối thế kỷ 20, giới nghiên cứu và cộng đồng tarot mới dần dùng tên Rider–Waite–Smith hoặc Smith–Waite để ghi nhận đúng người đã vẽ 78 lá.

Bản in 1909 đã hơn một thế kỷ tuổi, và Smith mất đã quá 70 năm, nên các hình vẽ gốc nay thuộc phạm vi công cộng ở nhiều quốc gia. Đó là lý do nhanso.vn có thể hiển thị hình 1909 cho từng lá. Các bản tô màu lại hay chỉnh sửa về sau thì có thể vẫn còn bản quyền riêng.

Bộ Thoth của Crowley và Frieda Harris

Aleister Crowley, từng là thành viên Golden Dawn, cùng họa sĩ Frieda Harris làm bộ Thoth trong khoảng năm 1938 đến 1943. Harris vẽ lại nhiều lần, đưa vào biểu tượng từ chiêm tinh, giả kim, Kabbalah. Crowley xuất bản cuốn The Book of Thoth năm 1944, nhưng bộ bài chỉ được in hoàn chỉnh năm 1969, khi cả hai đã qua đời.

Thoth đổi tên một số lá: Sức Mạnh thành Lust, Tiết Chế thành Art, Phán Xét thành The Aeon, Thế Giới thành The Universe. Chất Tiền đổi thành Disks, lá hoàng gia gồm Knight, Queen, Prince, Princess, và mỗi lá số có thêm một từ khóa như Peace, Sorrow hay Victory. Bộ này đẹp nhưng khó với người mới.

Từ thập niên 1970 đến Tarot ở Việt Nam hôm nay

Từ cuối thập niên 1960 và nhất là thập niên 1970, phong trào phản văn hóa và New Age ở Mỹ đưa tarot ra khỏi các hội kín. Bộ Rider–Waite–Smith được tái bản rộng rãi, sách hướng dẫn bình dân nhiều lên, và nhiều người bắt đầu đọc tarot qua lăng kính các hình mẫu nguyên thủy của Carl Jung, tức như công cụ tự vấn hơn là tiên tri. Từ đó đến nay đã có hàng nghìn bộ mới theo đủ chủ đề, nhưng hầu hết vẫn giữ cấu trúc 78 lá và logic hình ảnh của bộ 1909.

Ở Việt Nam, tarot chỉ thật sự phổ biến từ khoảng thập niên 2010, chủ yếu qua mạng xã hội, các nhóm cộng đồng, buổi đọc bài ở quán cà phê và dịch vụ trải bài online. Người trẻ thường hỏi chuyện tình cảm, công việc đầu đời, có nên nhảy việc hay chuyển vào Sài Gòn, ra Hà Nội. Đi kèm là mặt trái: lời hứa đoán đúng tuyệt đối, hay đòi thêm tiền để hóa giải một lá bài xấu.

Nhìn lại lịch sử, tarot luôn là thứ con người gán nghĩa vào: trò chơi, mật mã, triết học, rồi công cụ chiêm nghiệm. Dùng nó tốt nhất là như một tấm gương giúp bạn nhìn vấn đề từ góc khác. Nếu muốn bắt đầu, hãy đọc cách đọc bài Tarot, thử rút một lá mỗi ngày, hoặc xem cách chọn bộ bài đầu tiên.

Các lá bài nhắc tới

• Chàng Khờ
• Sức Mạnh
• Công Lý
• 3 Kiếm
• 10 Kiếm
• Tiết Chế
• Thế Giới
• Vòng Quay Số Phận

Bài khác trong Kiến thức Tarot

• Cách đọc bài Tarot cho người mới bắt đầu
• Cách đặt câu hỏi khi bói Tarot
• Lá bài ngược trong Tarot: đọc thế nào cho đúng
• Ý nghĩa con số trong Tarot: Át đến 10 và các lá Ẩn chính
• 16 lá hoàng gia trong Tarot: cấp bậc, bộ bài và cách đọc
• Tarot và thần số học: khi con số gặp lá bài
• Tarot và 12 cung hoàng đạo theo hệ thống Golden Dawn
• Cách đọc kết hợp các lá Tarot
• Chọn và giữ bộ bài Tarot đầu tiên

Xem thêm

• Bói bài TarotCác trải bài và ý nghĩa cả 78 lá
• Các kiểu trải bàiMột lá, ba lá, tình yêu, công việc, có hay không
• Lá bài Tarot hôm nayMột lá mỗi ngày, kèm nhật ký
• Kiến thức TarotCách đọc bài, lá ngược, con số, lá hoàng gia
• Lá bài Tarot theo ngày sinhLá nhân cách và lá linh hồn của bạn
• Giải mã giấc mơTheo dân gian và tâm lý học
• Tra cứu nhân số họcCon số chủ đạo và các chỉ số từ ngày sinh
• 12 cung hoàng đạoTính cách, tình yêu, sự nghiệp từng cung
• 64 quẻ Kinh DịchHình tượng và ý nghĩa từng quẻ
• Bói bài Tây hôm nayRút một lá trong bộ 52 lá